Class 9th Sanskrit Chapter 7 Siktasetu Solution NCERT // Class 9th Sanskrit NCERT Chapter 7 Siktasetoo Pdf

📱 MAINS EDUCATION APP

सप्तमः पाठः — सिकतासेतुः

कक्षा – नवमी (9वीं) | विषय – संस्कृतम् (शेमुषी भाग-1)

★ सम्पूर्ण अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि एवं परीक्षापयोगी नोट्स ★

📖 पाठ-सार / परिचयः
प्रस्तुत पाठ 'कथासरित्सागर' के सातवें लम्बक पर आधारित सोमेन्द्र रचित 'नाट्यकथासङ्ग्रह' से सम्पादित है। इसमें तपोदत्त नामक बालक तपस्या से विद्या पाना चाहता है। देवराज इन्द्र बालू से गंगा पर पुल बनाने का नाटक करके उसे समझाते हैं कि बिना अक्षर-ज्ञान और उचित अभ्यास (परिश्रम) के केवल तप से विद्या प्राप्त करना वैसे ही असंभव है जैसे रेत (बालू) से नदी पर पुल बनाना। अन्ततः तपोदत्त गुरुकुल जाकर विद्याभ्यास करता है।

प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखिए)—

(क) कः बाल्यकाले विद्यां न अधीतवान्? (किसने बचपन में विद्या नहीं पढ़ी?)

उत्तरम् — तपोदत्तः

(ख) तपोदत्तः कया विद्याम् अवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्ति? (तपोदत्त किससे विद्या पाना चाहता था?)

उत्तरम् — तपश्चर्यया / तपसा (तपस्या द्वारा)

(ग) मकरालये कः शिलानि सेतुं बबन्ध? (समुद्र पर पत्थरों से पुल किसने बनाया था?)

उत्तरम् — रामः (दशरथात्मजः)

(घ) सिकताभिः सेतुनिर्माणप्रयासं कः करोति स्म? (बालू से पुल बनाने का प्रयास कौन कर रहा था?)

उत्तरम् — पुरुषः / देवराजः इन्द्रः (पुरुषवेषधारी इन्द्र)

(ङ) पुरुषः सिकताभिः किं करोति? (पुरुष बालू से क्या कर रहा था?)

उत्तरम् — सेतुनिर्माणम् (पुल का निर्माण)

प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत (पूर्ण वाक्य में उत्तर)—

(क) अनधीतः तपोदत्तः कैः गर्हितः अभवत्? (अनपढ़ तपोदत्त किनके द्वारा तिरस्कृत हुआ?)

उत्तरम् — अनधीतः तपोदत्तः सर्वैः कुटुम्बिभिः मित्रैः ज्ञातिजनैश्च गर्हितः अभवत्।

(ख) कस्याः तीरे तपोदत्तः तपस्यां कुर्वन् आसीत्? (तपोदत्त किसके तट पर तपस्या कर रहा था?)

उत्तरम् — गङ्गायाः तीरे तपोदत्तः तपस्यां कुर्वन् आसीत्।

(ग) पुरुषस्य कां चेष्टां दृष्ट्वा तपोदत्तः अहसत्? (पुरुष की किस चेष्टा को देखकर तपोदत्त हँसा?)

उत्तरम् — पुरुषस्य सिकताभिः सेतुनिर्माणस्य व्यर्थां चेष्टां दृष्ट्वा तपोदत्तः अहसत्।

(घ) तपोदत्तः विद्याप्राप्तये कुत्र गतः? (तपोदत्त विद्या प्राप्ति के लिए कहाँ गया?)

उत्तरम् — तपोदत्तः विद्याप्राप्तये गुरुकुलं गतः।

(ङ) तपोदत्तस्य तपश्चर्यया विद्याप्राप्तये प्रयासं दृष्ट्वा इन्द्रः किं कथयति?

उत्तरम् — इन्द्रः कथयति यत् "यदि अक्षरज्ञानं लिपिज्ञानं च विना केवलं तपसा विद्या प्राप्यते, तर्हि सिकताभिः सेतुनिर्माणम् अपि सम्भवम्।"

प्रश्न 3. कः कं प्रति कथयति इति लिखत (किसने किससे कहा)—

कथनम् (वाक्यम्)	कः कथयति	कां/कं प्रति
(क) "हा विधे! किमिदं मया कृतम्?"	तपोदत्तः	आत्मानं प्रति
(ख) "भो महाशय! किमिदं विधीयते? अलमलमतिश्रमेण।"	तपोदत्तः	पुरुषं प्रति
(ग) "भोस्तपस्विन्! कथं मां विणुरोध्षि?"	पुरुषः (इन्द्रः)	तपोदत्तं प्रति
(घ) "सिकताभिरेव सेतुं विधातुं प्रयतसे?"	तपोदत्तः	पुरुषं प्रति
(ङ) "अहमपि गुरुकुलमेव गत्वा विद्याभ्यासं करोमि।"	तपोदत्तः	पुरुषं/आत्मानं प्रति

प्रश्न 4. स्थूलपदान्याधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (प्रश्न निर्माण कीजिए)—

(क) तपोदत्तः तपश्चर्यया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्ति।

प्रश्नम् — तपोदत्तः कया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्ति?

(ख) तपोदत्तः कुटुम्बिभिः निन्दितः अभवत्।

प्रश्नम् — तपोदत्तः कैः निन्दितः अभवत्?

(ग) पुरुषः नद्यां सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते।

प्रश्नम् — कः नद्यां सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते?

(घ) तपोदत्तः अक्षरज्ञानं विना एव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति।

प्रश्नम् — तपोदत्तः किं विना एव (कथम्) वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति?

(ङ) तपोदत्तः विद्याध्ययनाय गुरुकुलम् अगच्छत्।

प्रश्नम् — तपोदत्तः विद्याध्ययनाय कुत्र / कम् अगच्छत्?

प्रश्न 5. सन्धिं / सन्धि-विच्छेदं कुरुत (सन्धि एवं विच्छेद)—

विच्छेद-पदम्	सन्धि-पदम् (शुद्ध रूप)
(क) विद्या + अभ्यासः	विद्याभ्यासः (दीर्घ सन्धि)
(ख) पुरुषः + अयम्	पुरुषोऽयम् (उत्व विसर्ग सन्धि)
(ग) ततः + अहम्	ततोऽहम् (उत्व विसर्ग सन्धि)
(घ) न + एतादृशम्	नैतादृशम् (वृद्धि सन्धि)
(ङ) गुरुकुलम् + एव	गुरुकुलमेव (संयोगः)
(च) उप + एति	उपैति (वृद्धि सन्धि)

प्रश्न 6. समस्तपदानां विग्रहं / विग्रहपदानां समासं लिखत (समास एवं विग्रह)—

समस्तपदम्	समास-विग्रहः (समासस्य नाम)
(क) सङ्कल्पविकल्पयोः	सङ्कल्पः च विकल्पः च तयोः (द्वन्द्व समास)
(ख) अक्षराभ्यासः	अक्षराणाम् अभ्यासः (षष्ठी तत्पुरुष)
(ग) सेतुनिर्माणम्	सेतोः निर्माणम् (षष्ठी तत्पुरुष)
(घ) नदीकान्तः	नदीनां कान्तः (षष्ठी तत्पुरुष)
(ङ) गुरुकुलम्	गुरोः कुलम् (षष्ठी तत्पुरुष)

★ अतिरिक्त महत्त्वपूर्ण व्याकरण-बिन्दवः (प्रकृति-प्रत्यय एवं सूक्ति) ★

1. प्रकृति-प्रत्यय-विभागः —

• विहाय = वि + हा + ल्यप्
• विचिन्त्य = वि + चिन्त् + ल्यप्
• गन्तुम् = गम् + तुमुन्
• कर्तुम् = कृ + तुमुन्
• अवलोक्य = अव + लोक् + ल्यप्

2. पाठस्य मूल-शिक्षा (सूक्तिः) —

"अभ्यासेन विना विद्या न सिद्ध्यति।" अर्थात् अभ्यास, परिश्रम और गुरु के मार्गदर्शन के बिना केवल इच्छा या तप से विद्या सिद्ध नहीं होती।