- Get link
- X
- Other Apps
- Get link
- X
- Other Apps
📱 MAINS EDUCATION APP
पञ्चमः पाठः — भ्रान्तो बालः
कक्षा – नवमी (9वीं) | विषय – संस्कृतम् (शेमुषी भाग-1)
★ सम्पूर्ण अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि एवं परीक्षापयोगी नोट्स ★
📖 पाठ-सार / परिचयः
प्रस्तुत पाठ संस्कृत कथा-साहित्य 'संस्कृतप्रौढावलिः' से सम्पादित करके लिया गया है। इस कथा में एक ऐसे बालक का चित्रण है जिसका मन पढ़ाई की अपेक्षा खेलने-कूदने में अधिक रहता है। जब वह देखता है कि पशु-पक्षी, कीट-पतंगे सभी अपने-अपने कर्म में व्यस्त हैं और कोई भी समय व्यर्थ नहीं गँवाता, तब उसकी आँखें खुलती हैं और वह विद्याध्ययन में लगकर विद्वान् बनता है।
प्रस्तुत पाठ संस्कृत कथा-साहित्य 'संस्कृतप्रौढावलिः' से सम्पादित करके लिया गया है। इस कथा में एक ऐसे बालक का चित्रण है जिसका मन पढ़ाई की अपेक्षा खेलने-कूदने में अधिक रहता है। जब वह देखता है कि पशु-पक्षी, कीट-पतंगे सभी अपने-अपने कर्म में व्यस्त हैं और कोई भी समय व्यर्थ नहीं गँवाता, तब उसकी आँखें खुलती हैं और वह विद्याध्ययन में लगकर विद्वान् बनता है।
प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखिए)—
(क) कः तन्द्रालुः भवति? (कौन आलसी होता है?)
उत्तरम् — बालः (भ्रान्तः बालः)
(ख) बालकः कुत्र व्रजन्तं मधुकरम् अपश्यत्? (बालक ने कहाँ घूमते हुए भौंरे को देखा?)
उत्तरम् — पुष्पोद्यानम् (फूलों के बगीचे में)
(ग) के मधुपानव्यग्राः आसन्? (कौन पराग/रस पीने में व्यस्त थे?)
उत्तरम् — मधुप / मधुकराः (भौंरे)
(घ) चटकः कया तृणशलाकादिकम् आददाति? (चिड़िया किससे तिनके उठा रही थी?)
उत्तरम् — चञ्च्वा (चोंच से)
(ङ) चटकपोतः कस्य शाखायां नीडं रचयति? (चिड़िया का बच्चा किस पेड़ की शाखा पर घोंसला बना रहा था?)
उत्तरम् — वटद्रुमस्य (बरगद के पेड़ की)
(च) बालकः कीदृशं श्वानम् अपश्यत्? (बालक ने कैसे कुत्ते को देखा?)
उत्तरम् — पलायमानम् (दौड़ते/भागते हुए)
(छ) श्वानः कीदृशे दिवसे पर्यटति? (कुत्ता कैसे दिन में घूम रहा था?)
उत्तरम् — निदाघदिवसे / उष्णदिवसे (गर्मी के दिन में)
प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत (पूर्ण वाक्य में उत्तर)—
(क) भ्रान्तः बालः कदा क्रीडितुं निर्जगाम? (भटका हुआ बालक कब खेलने निकला?)
उत्तरम् — भ्रान्तः बालः पाठशालागमनवेलायां (विद्यालय जाने के समय) क्रीडितुं निर्जगाम।
(ख) बालस्य मित्राणि किमर्थं त्वरमाणाः आसन्? (बालक के मित्र किसलिए जल्दी में थे?)
उत्तरम् — बालस्य मित्राणि पूर्वदिनपाठं स्मृत्वा विद्यालयगमनाय त्वरमाणाः आसन्।
(ग) मधुकरः बालकस्य आह्वानं केन कारणेन तिरस्कृतवान्? (भौंरे ने बालक का बुलाना क्यों ठुकरा दिया?)
उत्तरम् — मधुकरः मधुपानव्यग्रः आसीत्, अतः सः बालकस्य आह्वानं तिरस्कृतवान्।
(घ) चटकः बालकस्य सख्यं किमर्थं न अङ्गीकृतवान्? (चिड़िया ने बालक की मित्रता क्यों नहीं स्वीकारी?)
उत्तरम् — चटकः स्वनीडनिर्माणकार्यव्यग्रः आसीत्, अतः सः बालकस्य सख्यं न अङ्गीकृतवान्।
(ङ) श्वानः बालकाय किं कथयति? (कुत्ते ने बालक से क्या कहा?)
उत्तरम् — श्वानः कथयति यत् "यः माम् पुत्रप्रीत्या पोषयति, तस्य स्वामिनः गृहरक्षाकार्यकरणात् मया ईषदपि न भ्रष्टव्यम्।"
(च) विघ्नितमनोरथः बालः किं व्यचिन्तयत्? (इच्छा टूटने पर बालक ने क्या सोचा?)
उत्तरम् — विघ्नितमनोरथः बालः व्यचिन्तयत् यत् "अस्मिन् जगति प्रत्येकं स्व-स्व-कृत्ये निमग्नो भवति, न कोऽपि मामिव वृथा कालक्षेपं सहते। अतः मयापि स्वकर्तव्यं करणीयम्।"
प्रश्न 3. 'क' स्तम्भे पदानि 'ख' स्तम्भे च तेषां विग्रहवाक्यानि दत्तानि, तानि योजयत (समास-विग्रह मेलन)—
| 'क' स्तम्भः (समस्तपदम्) | 'ख' स्तम्भः (विग्रहवाक्यम् / शुद्ध मेलनम्) |
|---|---|
| (क) दृष्टिपथम् | दृष्टेः पन्थाः, तस्मिन् (षष्ठी तत्पुरुष) |
| (ख) पुस्तकदासः | पुस्तकानां दासः (षष्ठी तत्पुरुष) |
| (ग) विद्याव्यसनी | विद्यायाः व्यसनी (षष्ठी तत्पुरुष) |
| (घ) पुष्पोद्यानम् | पुष्पाणाम् उद्यानम् (षष्ठी तत्पुरुष) |
प्रश्न 4. स्थूलपदान्याधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (प्रश्न निर्माण कीजिए)—
(क) स्वादुनि भक्ष्यकवलानि ते दास्यामि।
प्रश्नम् — कीदृशानि भक्ष्यकवलानि ते दास्यामि?
(ख) चटकः स्वकर्मणि व्यग्रः आसीत्।
प्रश्नम् — चटकः कस्मिन् व्यग्रः आसीत्?
(ग) कुक्कुरः मानुषाणाम् मित्रम् अस्ति।
प्रश्नम् — कुक्कुरः केषाम् मित्रम् अस्ति?
(घ) सः महतीं वैदुषीं लब्धवान्।
प्रश्नम् — सः कीदृशीं वैदुषीं लब्धवान्?
(ङ) रक्षानियोगकरणात् मया न भ्रष्टव्यम्।
प्रश्नम् — कस्मात् मया न भ्रष्टव्यम्?
प्रश्न 5. 'नमः' इत्यस्य योगे चतुर्थी विभक्तेः प्रयोगं कृत्वा पञ्च वाक्यानि रचयत—
1. गुरवे नमः। (गुरुजी को नमस्कार)
2. सरस्वत्यै नमः। (माँ सरस्वती को नमस्कार)
3. गणेशाय नमः। (श्री गणेश जी को नमस्कार)
4. शिवाय नमः। (भगवान शिव को नमस्कार)
5. पित्रे नमः / मातृभ्यो नमः। (माता-पिता को नमस्कार)
2. सरस्वत्यै नमः। (माँ सरस्वती को नमस्कार)
3. गणेशाय नमः। (श्री गणेश जी को नमस्कार)
4. शिवाय नमः। (भगवान शिव को नमस्कार)
5. पित्रे नमः / मातृभ्यो नमः। (माता-पिता को नमस्कार)
प्रश्न 6. अधोलिखितानां पदानां विलोमपदानि लिखत (विलोम शब्द लिखिए)—
| मूल-पदम् (शब्द) | विलोम-पदम् (विपरीतार्थक शब्द) |
|---|---|
| (क) तन्द्रालुः (आलसी) | उद्यमी / कर्मठः (परिश्रमी) |
| (ख) स्वादु (स्वादिष्ट) | अस्वादु / नीरसम् (बेस्वाद) |
| (ग) पलायमानम् (भागता हुआ) | स्थिरम् / आगच्छन्तम् |
| (घ) निदाघः (गर्मी/उष्णकाल) | शीतकालः / शिशिरः |
| (ङ) व्यग्रः (व्यस्त) | अव्यग्रः / मुक्तः |
★ अतिरिक्त महत्त्वपूर्ण व्याकरण-बिन्दवः (प्रकृति-प्रत्यय एवं सन्धि) ★
1. प्रकृति-प्रत्यय-विभागः —
• स्मृत्वा = स्मृ + क्त्वा
• दृष्ट्वा = दृश् + क्त्वा
• आह्वानम् = आ + ह्वे + ल्युट्
• लब्धवान् = लभ् + क्तवतु
• दृष्ट्वा = दृश् + क्त्वा
• आह्वानम् = आ + ह्वे + ल्युट्
• लब्धवान् = लभ् + क्तवतु
2. सन्धि-विच्छेदः —
• कोऽपि = कः + अपि (विसर्ग सन्धि)
• नाहम् = न + अहम् (दीर्घ सन्धि)
• पुष्पोद्यानम् = पुष्प + उद्यानम् (गुण सन्धि)
• नाहम् = न + अहम् (दीर्घ सन्धि)
• पुष्पोद्यानम् = पुष्प + उद्यानम् (गुण सन्धि)
- Get link
- X
- Other Apps
Comments
Post a Comment