Chapter 2 Sanskrit class 9th solution NCERT Swarnkak full solution// class 9th Sanskrit chapter 2 Swarnkak full solution NCERT

📱 MAINS EDUCATION APP

द्वितीयः पाठः — स्वर्णकाकः

कक्षा – नवमी (9वीं) | विषय – संस्कृतम् (शेमुषी भाग-1)

★ सम्पूर्ण अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि एवं परीक्षापयोगी नोट्स ★

📖 पाठ-सार / परिचयः
प्रस्तुत पाठ पद्मशास्त्री द्वारा रचित विश्वप्रसिद्ध कथा-संग्रह 'विश्वकथाशतकम्' से संकलित है। यह म्यांमार (बर्मा) देश की एक लोककथा है। इसमें बताया गया है कि लोभ का परिणाम सदा बुरा तथा त्याग एवं संतोष का फल सुखद व उत्तम होता है।

प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखिए)—

(क) निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता कीदृशी आसीत्? (निर्धन वृद्धा की पुत्री कैसी थी?)

उत्तरम् — विनम्र मनोहरा च (विनम्र और सुंदर)

(ख) काकेन काः खादिताः? (कौए ने क्या खाए?)

उत्तरम् — तण्डुलान् (चावलों को)

(ग) प्रासादः कीदृशः वर्तते? (महल कैसा था?)

उत्तरम् — स्वर्णमयः (सोने से बना हुआ)

(घ) गृहमागत्य तया का समुद्घाटिता? (घर आकर उसने क्या खोला?)

उत्तरम् — मञ्जूषा (पेटी / संदूक)

(ङ) लोभाविष्टा बालिका कीदृशीं मञ्जूषां नयति / गृह्णाति? (लोभी लड़की ने कैसी पेटी ली?)

उत्तरम् — बृहत्तमाम् (सबसे बड़ी पेटी)

प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत (पूर्ण वाक्य में उत्तर)—

(क) निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता कीदृशी आसीत्?

उत्तरम् — निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता विनम्रा मनोहरा च आसीत्।

(ख) बालिकया पूर्वं कीदृशः काकः न दृष्टः आसीत्?

उत्तरम् — बालिकया पूर्वं नैकतादृशः स्वर्णपक्षः रजतमञ्जुः स्वर्णकाकः दृष्टः आसीत्।

(ग) निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां कानि अपश्यत्?

उत्तरम् — निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां महार्हाणि हीरकाणि विलोक्य प्रहर्षिता जाता।

(घ) बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता?

उत्तरम् — बालिका वृक्षस्योपरि स्वर्णमयं प्रासादं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता।

(ङ) गर्विता बालिका कीदृशं सोपानम् अयाचत् कीदृशं च प्राप्नोत्?

उत्तरम् — गर्विता बालिका स्वर्णमयं सोपानम् अयाचत्, परं स्वर्णकाकः तस्यै ताम्रमयं सोपानमेव प्रायच्छत्।

प्रश्न 3. सन्धिं कुरुत (सन्धि कीजिए)—

सन्धि-पदम् (विच्छेदः)	युक्त-पदम् (शुद्ध सन्धिः)
(क) नि + अवसत्	न्यवसत् (यण् सन्धि)
(ख) सूर्य + उदयः	सूर्योदयः (गुण सन्धि)
(ग) वृक्षस्य + उपरि	वृक्षस्योपरि (गुण सन्धि)
(घ) हि + अकारयत्	ह्यकारयत् (यण् सन्धि)
(ङ) च + एकाकिनी	चैकाकिनी (वृद्धि सन्धि)
(च) इति + उक्त्वा	इत्युक्त्वा (यण् सन्धि)
(छ) प्रति + अवदत्	प्रत्यवदत् (यण् सन्धि)
(ज) प्र + उक्तम्	प्रोक्तम् (गुण सन्धि)
(झ) अत्र + एव	अत्रैव (वृद्धि सन्धि)
(ञ) तत्र + उपस्थिता	तत्रोपस्थिता (गुण सन्धि)
(ट) यथा + इच्छम्	यथेच्छम् (गुण सन्धि)

प्रश्न 4. स्थूलपदान्याधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (प्रश्न निर्माण कीजिए)—

(क) ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्।

प्रश्नम् — ग्रामे का अवसत्?

(ख) स्वर्णकाकं निवारयन्ती बालिका प्रार्थयत्।

प्रश्नम् — कं निवारयन्ती बालिका प्रार्थयत्?

(ग) सूर्योदयात् पूर्वमेव बालिका तत्रोपस्थिता।

प्रश्नम् — कस्मात् पूर्वमेव बालिका तत्रोपस्थिता?

(घ) बालिका निर्धनमातुः दुहिता आसीत्।

प्रश्नम् — बालिका कस्याः दुहिता आसीत्?

(ङ) लुब्धा वृद्धा स्वर्णकाकस्य रहस्यमभिज्ञातवती।

प्रश्नम् — लुब्धा वृद्धा कस्य रहस्यमभिज्ञातवती?

प्रश्न 5. प्रकृति-प्रत्यय-संयोगं कुरुत / पाठेभ्यः चित्वा लिखत (प्रकृति-प्रत्यय)—

धातु + प्रत्ययः (प्रकृति-प्रत्यय)	निष्पन्नं पदम् (शुद्ध रूप)
(क) वि + लोक् + ल्यप्	विलोक्य
(ख) नि + क्षिप् + ल्यप्	निक्षिप्य
(ग) आ + गम् + ल्यप्	आगत्य
(घ) दृश् + क्त्वा	दृष्ट्वा
(ङ) शी + क्त्वा	शयित्वा
(च) लघु + तमप्	लघुतमम्
(छ) हस् + शतृ	हसन् / हसन्ती

प्रश्न 6. अधोलिखितानां पदानां विलोमपदानि पाठात् चित्वा लिखत (विलोम शब्द)—

मूल-पदम् (शब्द)	विलोम-पदम् (विपरीतार्थक शब्द)
(क) पश्चात् (बाद में)	पूर्वम् (पहले)
(ख) हसितुम् (हँसने के लिए)	रोदितुम् (रोने के लिए)
(ग) अधः (नीचे)	उपरि (ऊपर)
(घ) श्वेतः (सफेद)	कृष्णः (काला)
(ङ) सूर्यास्तः (सूर्यास्त)	सूर्योदयः (सूर्योदय)
(च) सुप्तः (सोया हुआ)	प्रबुद्धः (जागा हुआ)

★ अतिरिक्त महत्त्वपूर्ण व्याकरण-बिन्दवः (समास एवं कारक) ★

1. समास-विग्रहः —

• स्वर्णकाकः = स्वर्णस्य काकः (षष्ठी तत्पुरुष समास)
• सूर्यकिरणेभ्यः = सूर्यस्य किरणेभ्यः (षष्ठी तत्पुरुष समास)
• काकचेष्टा = काकस्य चेष्टा (षष्ठी तत्पुरुष समास)
• लोभाविष्टा = लोभेन आविष्टा (तृतीया तत्पुरुष समास)

2. विशेषण-विशेष्य युग्मानि —

• विनम्रा मनोहरा — दुहिता
• स्वर्णपक्षः — काकः
• महार्हाणि — हीरकाणि
• लुब्धा — वृद्धा