ЁЯФе NCERT Class 12th Master Series
рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдЕрдз्рдпрдпрди (Business Studies)
рд╕ंрдкूрд░्рдг рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо (рдЕрдз्рдпाрдп 1 рд╕े 12) : рд╡िрд╕्рддृрдд рде्рдпोрд░ी, рдоुрдЦ्рдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдЕрдз्рдпाрдп 1: рдк्рд░рдмंрдз рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡
Chapter 01
рдк्рд░рдмंрдз (Management) рдХा рдЕрд░्рде: рдк्рд░рдмंрдз рдПрдХ рдРрд╕ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХाрд░्рдпों рдХो рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдгрддा (Effectiveness) рдФрд░ рдХुрд╢рд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ (Efficiency) рдкूрд░ा рдХрд░рдХे рд╕ंрдЧрдардиाрдд्рдордХ рд▓рдХ्рд╖्рдпों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдгрддा vs рдХुрд╢рд▓рддा
рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдгрддा: рдХाрд░्рдп рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╕рдордп рдкрд░ рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рд╕े рд╣ै (рд▓рдХ्рд╖्рдп рдк्рд░ाрдк्рддि)।
рдХुрд╢рд▓рддा: рди्рдпूрдирддрдо рд▓ाрдЧрдд рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рди्рдпूрдирддрдо рдЕрдкрд╡्рдпрдп рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиा।
рдк्рд░рдмंрдз рдХी рдк्рд░рдХृрддि
• рдк्рд░рдмंрдз рдПрдХ рдХрд▓ा (Art) рдХे рд░ूрдк рдоें
• рдк्рд░рдмंрдз рдПрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Science) рдХे рд░ूрдк рдоें
• рдк्рд░рдмंрдз рдПрдХ рдкेрд╢े (Profession) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рд╣ै।
рдк्рд░рдмंрдз рдХे рд╕्рддрд░ (Levels of Management)
- рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рдк्рд░рдмंрдз (Top Level): CEO, рдиिрджेрд╢рдХ рдоंрдбрд▓ (рд▓рдХ्рд╖्рдп рдФрд░ рдиीрддिрдпां рдиिрд░्рдзाрд░рдг)।
- рдордз्рдп рд╕्рддрд░ीрдп рдк्рд░рдмंрдз (Middle Level): рд╡िрднाрдЧीрдп рдк्рд░рдмंрдзрдХ (рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди)।
- рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖ी/рдиिрдо्рди рд╕्рддрд░ीрдп рдк्рд░рдмंрдз (Operational Level): рдлोрд░рдоैрди, рд╕ुрдкрд░рд╡ाрдЗрдЬрд░ (рд╢्рд░рдоिрдХों рд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕ंрдкрд░्рдХ)।
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. рд╕рдорди्рд╡рдп рдХो рдк्рд░рдмंрдз рдХा 'рд╕ाрд░' рдХ्рдпों рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдорди्рд╡рдп рдк्рд░рдмंрдз рдХा рдХोрдИ рдкृрдердХ рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╕рднी рдк्рд░рдмंрдзрдХीрдп рдХाрд░्рдпों (рдиिрдпोрдЬрди, рд╕ंрдЧрдарди, рдиिрдпुрдХ्рддिрдХрд░рдг, рдиिрд░्рджेрд╢рди рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг) рдоें рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд рдзाрдЧे рдХी рддрд░рд╣ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рд╕рднी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХो рдПрдХ рджिрд╢ा рдоें рдмांрдзрддा рд╣ै।
рдЕрдз्рдпाрдп 2: рдк्рд░рдмंрдз рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд
Chapter 02
рдк्рд░рдмंрдз рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд: рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡ рд╕ाрдоाрди्рдп рдиिрдпрдо рд╣ैं। рдпрд╣ рдЬрдб़ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд▓рдЪीрд▓े рд╣ोрддे рд╣ैं।
рд╣ेрдирд░ी рдлेрдпोрд▓ рдХे 14 рд╕िрдж्рдзांрдд (рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк)
- рдХाрд░्рдп рд╡िрднाрдЬрди, рдЕрдзिрдХाрд░ рд╡ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡
- рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди, рдЖрджेрд╢ рдХी рдПрдХाрдд्рдордХрддा
- рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХी рдПрдХाрдд्рдордХрддा, рд╕ोрдкाрди рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (Scalar Chain)
- рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рд╕рдорддा, рд╕рд╣рдпोрдЧ рднाрд╡рдиा (Espirit de Corps)
рдПрдл. рдбрдм्рд▓्рдпू. рдЯेрд▓рд░ рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдмंрдз
рд╕िрдж्рдзांрдд: рд╡िрдЬ्рдЮाрди рди рдХि рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा; рд╕рд╣рдпोрдЧ рди рдХि рдЯрдХрд░ाрд╡; рдЕрдзिрдХрддрдо рдЙрдд्рдкाрджрди; рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХा рд╡िрдХाрд╕।
рддрдХрдиीрдХें: рдХाрд░्рдпाрдд्рдордХ рдлोрд░рдоैрдирд╢िрдк, рд╕рдордп рдЕрдз्рдпрдпрди, рдЧрддि рдЕрдз्рдпрдпрди, рдердХाрди рдЕрдз्рдпрдпрди।
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. 'рдЖрджेрд╢ рдХी рдПрдХрддा' рдФрд░ 'рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХी рдПрдХрддा' рдоें рдХ्рдпा рдЕंрддрд░ рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рдЖрджेрд╢ рдХी рдПрдХрддा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХि рдПрдХ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХो рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╣ी рдЙрдЪ्рдЪाрдзिрдХाрд░ी рд╕े рдЖрджेрд╢ рдоिрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП (рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдЯाрд▓рдиे рд╣ेрддु)। рдЬрдмрдХि рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХी рдПрдХрддा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХि рд╕рдоाрди рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╡ाрд▓ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рд▓िрдП 'рдПрдХ рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдПрдХ рдоुрдЦिрдпा' рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
рдЕрдз्рдпाрдп 3: рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
Chapter 03
рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг: рдЙрди рд╕рднी рдмाрд╣рд░ी рд╢рдХ्рддिрдпों, рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рддрдеा рдХाрд░рдХों рдХा рдпोрдЧ рд╣ै рдЬो рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХे рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ैं рдкрд░ंрддु рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
| рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдЖрдпाрдо |
рдк्рд░рднाрд╡ / рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдХ |
| рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг | рдм्рдпाрдЬ рджрд░ें, рдоुрдж्рд░ाрд╕्рдлीрддि рджрд░, рдЬीрдбीрдкी, рдХрд░ рдХी рджрд░ें। |
| рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг | рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ, рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдп, рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी, рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рджрд░। |
| рддрдХрдиीрдХी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг | рдирдИ рдЙрдд्рдкाрджрди рд╡िрдзिрдпां, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рддрдХрдиीрдХ, рдСрдЯोрдоेрд╢рди। |
| рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡ рдХाрдиूрдиी | рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд╕्рдеिрд░рддा, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХाрдиूрди, рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे рдиिрд░्рдгрдп। |
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. 1991 рдХी рдирдИ рдЖрд░्рдеिрдХ рдиीрддि рдХे рддीрди рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рддंрдн рдХ्рдпा рдеे?
рдЙрдд्рддрд░: 1. рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг (Liberalisation), 2. рдиिрдЬीрдХрд░рдг (Privatisation), 3. рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг (Globalisation) - рдПрд▓рдкीрдЬी (LPG) рдоॉрдбрд▓।
рдЕрдз्рдпाрдп 4: рдиिрдпोрдЬрди (Planning)
Chapter 04
рдиिрдпोрдЬрди: рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рд╣ै, рдХैрд╕े рдХрд░рдиा рд╣ै, рдХрдм рдХрд░рдиा рд╣ै рдФрд░ рдХिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрдиा рд╣ै - рдЗрд╕рдХा рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा рд╣ी рдиिрдпोрдЬрди рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдмीрдЪ рдХी рдЦाрдИ рдХो рдкाрдЯрддा рд╣ै।
рдиिрдпोрдЬрди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे 7 рдЪрд░рдг (Planning Process)
- 1. рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा
- 2. рдоाрди्рдпрддाрдУं/рдЖрдзाрд░ों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा
- 3. рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣िрдпों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рдиा
- 4. рд╡िрдХрд▓्рдкों рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рдиा
- 5. рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╡िрдХрд▓्рдк рдХा рдЪрдпрди рдХрд░рдиा
- 6. рдпोрдЬрдиा рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा
- 7. рдЕрдиुрд╡рд░्рддрди (Follow-up) рдХрд░рдиा
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. рдиिрдпोрдЬрди рдХी рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ीрдоाрдПं рдмрддाрдЗрдП।
рдЙрдд्рддрд░: 1. рдпрд╣ рдХрдаोрд░рддा (Rigidity) рдХो рдЬрди्рдо рджेрддा рд╣ै, 2. рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдиिрдпोрдЬрди рд╣рдоेрд╢ा рд╕рдЯीрдХ рдирд╣ीं рдмैрдарддा।
рдЕрдз्рдпाрдп 5: рд╕ंрдЧрдарди (Organising)
Chapter 05
рд╕ंрдЧрдарди: рдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рд╣ेрддु рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХрд░рдиा, рдХाрд░्рдпों рдХा рд╡िрднाрдЬрди рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рд╡ рдЕрдзीрдирд╕्рдеों рдХे рд╕ंрдмंрдзों рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा।
рдХाрд░्рдпाрдд्рдордХ рдвांрдЪा (Functional)
рдХाрд░्рдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрднाрдЬрди (рдЙрдд्рдкाрджрди, рд╡िрдкрдгрди, рд╡िрдд्рдд рд╡िрднाрдЧ)। рдпрд╣ рдПрдХрд▓-рдЙрдд्рдкाрдж рд╡ाрд▓े рд╕ंрдЧрдардиों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै।
рдк्рд░рднाрдЧीрдп рдвांрдЪा (Divisional)
рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрднाрдЬрди (рджрд╡ाрдЗрдпां, рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЖрджि)। рдмрд╣ु-рдЙрдд्рдкाрдж рд╡ाрд▓े рдмрдб़े рд╕ंрдЧрдардиों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд।
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. рднाрд░ाрд░्рдкрдг (Delegation) рдХे рддीрди рддрдд्рд╡ рдХौрди рд╕े рд╣ैं?
рдЙрдд्рддрд░: 1. рдЕрдзिрдХाрд░ (Authority), 2. рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ (Responsibility), 3. рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी (Accountability)। рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рдХा рднाрд░ाрд░्рдкрдг рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।
рдЕрдз्рдпाрдп 6: рдиिрдпुрдХ्рддिрдХрд░рдг (Staffing)
Chapter 06
рдиिрдпुрдХ्рддिрдХрд░рдг: рд╕рд╣ी рдкрдж рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ी рдпोрдЧ्рдпрддा рд╡ाрд▓े рд╕рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЪрдпрди рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕ंрдЧрдарди рдоें рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा।
- рднрд░्рддी (Recruitment): рднाрд╡ी рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░рдиा (рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा)। рдЖंрддрд░िрдХ рд╡ рдмाрд╣рд░ी рд╕्рд░ोрдд।
- рдЪрдпрди (Selection): рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдХो рдЪुрдирдиा (рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा)।
- рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡ рд╡िрдХाрд╕: рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХे рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХрд░рдиा।
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. рдХाрд░्рдп рдкрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг (On-the-Job) рдФрд░ рдХाрд░्рдп рд╕े рдкрд░े рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг (Off-the-Job) рдоें рдЕंрддрд░ рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: 'рдХाрд░्рдп рдкрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг' рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХाрд░्рдпрд╕्рдерд▓ рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ीрдЦा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि 'рдХाрд░्рдп рд╕े рдкрд░े рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг' рдоें рдХाрд░्рдпрд╕्рдерд▓ рд╕े рджूрд░ рдХрдХ्рд╖ा рдпा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕िрдЦाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЕрдз्рдпाрдп 7: рдиिрд░्рджेрд╢рди (Directing)
Chapter 07
рдиिрд░्рджेрд╢рди: рд╕ंрдЧрдарди рдоें рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХрд░рдиा, рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиा, рдЖрджेрд╢ рджेрдиा рддрдеा рдЙрдирдХा рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा।
1. рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг (Supervision)
рдЕрдзीрдирд╕्рдеों рдХे рджैрдиिрдХ рдХाрд░्рдпों рдХी рдк्рд░рдЧрддि рджेрдЦрдиा рдФрд░ рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХрд░рдиा।
2. рдЕрднिрдк्рд░ेрд░рдг (Motivation)
рдЗрдЪ्рдЫिрдд рд▓рдХ्рд╖्рдпों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиा।
3. рдиेрддृрдд्рд╡ (Leadership)
рджूрд╕рд░ों рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рд╕्рд╡ेрдЪ्рдЫा рд╕े рд▓рдХ्рд╖्рдпों рдХी рдУрд░ рдоोрдб़рдиे рдХी рдХрд▓ा।
4. рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг (Communication)
рддрде्рдпों рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рджो рдпा рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рдордз्рдп рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди।
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. рдоाрд╕्рд▓ो рдХा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрджाрдиुрдХ्рд░рдо рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: 1. рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПं, 2. рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПं, 3. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПं, 4. рд╕рдо्рдоाрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПं, 5. рдЖрдд्рдо-рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПं।
рдЕрдз्рдпाрдп 8: рдиिрдпंрдд्рд░рдг (Controlling)
Chapter 08
рдиिрдпंрдд्рд░рдг: рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХाрд░्рдп рдиिрд╖्рдкाрджрди рдкूрд░्рд╡-рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдк्рд░рдоाрдкों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдпा рдирд╣ीं, рдФрд░ рд╡िрдЪрд▓рдиों рдкрд░ рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рдХрджрдо рдЙрдаाрдиा।
- 1. рдиिрд╖्рдкाрджрди рдк्рд░рдоाрдкों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг
- 2. рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХाрд░्рдп рдиिрд╖्рдкाрджрди рдХा рдоाрдкрди
- 3. рдк्рд░рдоाрдкों рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдиिрд╖्рдкाрджрди рдХी рддुрд▓рдиा
- 4. рд╡िрдЪрд▓рдиों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (рдЕрдкрд╡ाрдж рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдмंрдз)
- 5. рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХрд░рдиा
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. "рдиिрдпोрдЬрди рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдПрдХ рд╣ी рд╕िрдХ्рдХे рдХे рджो рдкрд╣рд▓ू рд╣ैं" - рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ें।
рдЙрдд्рддрд░: рдиिрдпोрдЬрди рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдоाрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдпोрдЬрдиाрдПँ рд╕рд╣ी рдвंрдЧ рд╕े рдкूрд░ी рд╣ों। рдПрдХ рдХे рдмिрдиा рджूрд╕рд░ा рдЕрдзूрд░ा рд╣ै।
рдЕрдз्рдпाрдп 9: рд╡िрдд्рддीрдп рдк्рд░рдмंрдз (Financial Management)
Chapter 09
рд╡िрдд्рддीрдп рдк्рд░рдмंрдз: рд╡िрдд्рдд рдХे рдХुрд╢рд▓ рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг, рдЙрдкрдпोрдЧ рдФрд░ рд╡िрддрд░рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдЕंрд╢рдзाрд░рдХों рдХी рд╕ंрдкрджा рдХा рдЕрдзिрдХрддрдоीрдХрд░рдг।
1. рдиिрд╡ेрд╢ рдиिрд░्рдгрдп
рдкूंрдЬी рдХो рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди (рд╕्рдеिрд░ рд╕ंрдкрдд्рддि) рдФрд░ рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓ीрди (рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдкूंрдЬी) рдоें рд▓рдЧाрдиा।
2. рд╡िрдд्рддीрдп рдиिрд░्рдгрдп
рдзрди рдХрд╣ाँ рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬाрдП (рдЛрдг рдмрдиाрдо рд╕рдорддा/рдЗрдХ्рд╡िрдЯी рдЕрдиुрдкाрдд)।
3. рд▓ाрднांрд╢ рдиिрд░्рдгрдп
рдЕрд░्рдЬिрдд рд▓ाрдн рдХा рдХिрддрдиा рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ाрднांрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрддрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП।
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдкूंрдЬी рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рджो рдХाрд░рдХ рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: 1. рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХी рдк्рд░рдХृрддि (рдЙрдд्рдкाрджрди рдЗрдХाрдЗрдпों рдХो рдЕрдзिрдХ рдкूंрдЬी рдЪाрд╣िрдП), 2. рдкрд░िрдЪाрд▓рди рдЪрдХ्рд░ (Operating Cycle) рдХी рдЕрд╡рдзि।
рдЕрдз्рдпाрдп 10: рд╡िрдд्рддीрдп рдмाрдЬाрд░ (Financial Markets)
Chapter 10
рд╡िрдд्рддीрдп рдмाрдЬाрд░: рдмрдЪрддрдХрд░्рддाрдУं рд╕े рдзрди рдХो рдЙрдд्рдкाрджрдХ рдиिрд╡ेрд╢рдХों рдХी рдУрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै।
| рдоुрдж्рд░ा рдмाрдЬाрд░ (Money Market) | рдкूंрдЬी рдмाрдЬाрд░ (Capital Market) |
| рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓ीрди рдХोрд╖ों рдХे рд▓िрдП (1 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ)। | рдордз्рдпрдо рд╡ рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рдХोрд╖ों рдХे рд▓िрдП (1 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдЕрдзिрдХ)। |
| рдЙрдкрдХрд░рдг: рдЯ्рд░ेрдЬрд░ी рдмिрд▓, рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ рдкрдд्рд░ рдЖрджि। | рдЙрдкрдХрд░рдг: рдЕंрд╢ (Shares), рдЛрдгрдкрдд्рд░ (Debentures) рдЖрджि। |
| рдХрдо рдЬोрдЦिрдо, рдЕрдзिрдХ рддрд░рд▓рддा। | рдЕрдзिрдХ рдЬोрдЦिрдо, рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдХрдо рддрд░рд▓рддा। |
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. рд╕ेрдмी (SEBI) рдХे рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп рдХ्рдпा рд╣ैं?
рдЙрдд्рддрд░: 1. рдиिрд╡ेрд╢рдХों рдХे рд╣िрддों рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, 2. рдк्рд░рддिрднूрддि рдмाрдЬाрд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╡ рдиिрдпрдорди, 3. рдЕрдиुрдЪिрдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдкрд░ рд░ोрдХ рд▓рдЧाрдиा।
рдЕрдз्рдпाрдп 11: рд╡िрдкрдгрди (Marketing)
Chapter 11
рд╡िрдкрдгрди: рдПрдХ рдРрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡ рд╕рдоूрд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рд╡ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा рд╕ृрдЬрди, рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рд╡ рд╡िрдиिрдордп рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рддे рд╣ैं।
Product (рдЙрдд्рдкाрдж)
рдм्рд░ांрдбिंрдЧ, рдкैрдХेрдЬिंрдЧ рдФрд░ рд▓ेрдмрд▓िंрдЧ।
Price (рдоूрд▓्рдп)
рд▓ाрдЧрдд, рдоांрдЧ рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдоूрд▓्рдп।
Place (рд╕्рдеाрди)
рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕्рдерд▓ рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддा рддрдХ рднौрддिрдХ рд╡िрддрд░рдг।
Promotion (рд╕ंрд╡рд░्рдж्рдзрди)
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди, рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╡िрдХ्рд░рдп, рдк्рд░рдЪाрд░ рд╡ рдЬрдирд╕ंрдкрд░्рдХ।
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. рдкैрдХेрдЬिंрдЧ рдХे рддीрди рд╕्рддрд░ рдХौрди рд╕े рд╣ैं?
рдЙрдд्рддрд░: 1. рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдкैрдХेрдЬिंрдЧ (рдЬैрд╕े рдЯूрдердкेрд╕्рдЯ рдЯ्рдпूрдм), 2. рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдкैрдХेрдЬिंрдЧ (рдХाрд░्рдбрдмोрд░्рдб рдмॉрдХ्рд╕), 3. рдкрд░िрд╡рд╣рди рдкैрдХेрдЬिंрдЧ (рдмрдб़ा рдиाрд▓ीрджाрд░ рдХाрд░्рдЯрди)।
рдЕрдз्рдпाрдп 12: рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг (Consumer Protection)
Chapter 12
рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 2019: рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдЕрдиुрдЪिрдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрдж्рдзрддिрдпों рдФрд░ рдШрдЯिрдпा рд╕ेрд╡ाрдУं рд╕े рдХाрдиूрдиी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╡ рдд्рд╡рд░िрдд рд╕рдоाрдзाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХे 6 рдЕрдзिрдХाрд░
- 1. рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░
- 2. рд╕ूрдЪрдиा рдкाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░
- 3. рдЪрдпрди рдХा рдЕрдзिрдХाрд░
- 4. рд╕ुрдиे рдЬाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░
- 5. рдиिрд╡ाрд░рдг рдкाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░
- 6. рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░
рдд्рд░ि-рд╕्рддрд░ीрдп рд╢िрдХाрдпрдд рдиिрд╡ाрд░рдг рдоंрдЪ (CPA 2019)
| рдоंрдЪ | рджाрд╡ा рд░ाрд╢ि рдХी рд╕ीрдоा |
| рдЬिрд▓ा рдЖрдпोрдЧ (District) | ₹1 рдХрд░ोрдб़ рддрдХ |
| рд░ाрдЬ्рдп рдЖрдпोрдЧ (State) | ₹1 рдХрд░ोрдб़ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓ेрдХिрди ₹10 рдХрд░ोрдб़ рддрдХ |
| рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдпोрдЧ (National) | ₹10 рдХрд░ोрдб़ рд╕े рдЕрдзिрдХ |
✍️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рдк्рд░. 1. рдоाрдирдХीрдХрд░рдг рдЪिрд╣्рдиों рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рджीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: 1. ISI рдоाрд░्рдХ (рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдЙрдд्рдкाрдж), 2. AGMARK (рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрдж), 3. рд╣ॉрд▓рдоाрд░्рдХ (рд╕ोрдиे рдХे рдЖрднूрд╖рдг)।
Comments
Post a Comment